Tìm công thức tạo ra một quyển sách best-seller luôn là nỗi băn khoăn và mục tiêu lớn của tác giả, công ty sách và cả người chấp bút. Bài này được viết từ góc nhìn cá nhân của mình – một người chuyên chấp bút và đồng hành viết sách cùng tác giả Việt. Khác với mọi khi, mình triển khai bài này dưới dạng trả lời những câu hỏi mà mình đoán là người đọc sẽ thắc mắc (đổi gió tí).

Xin nhắc lại một lần nữa rằng đây là ý kiến riêng từ những gì mình quan sát được, hoàn toàn không phải là chân lý bất biến. Thậm chí mình biết bản thân cần thêm nhiều năm quan sát nữa để có thể đưa ra góc nhìn chính xác và sâu sắc hơn. Vì vậy, bạn hãy đọc bài này với tinh thần tham khảo là chính.

Câu 1: Những yếu tố nào quyết định quyển sách sẽ trở thành best-seller?

Sau khi nhìn lại các dự án đã tham gia, mình nhận ra sách bán chạy thường có một số điểm chung như sau: 

1. Chất lượng của tác phẩm

Sách hay thì có xác suất bán chạy cao hơn, điều này không có gì để bàn cãi. Vì vậy, người chấp bút và tác giả phải nỗ lực hết sức để tạo ra một thành phẩm giá trị. Cụ thể về nội dung sách thì mình có nói chi tiết hơn ở phần sau. 

2. Độ mạnh của nhân hiệu tác giả

Tác giả càng nổi tiếng, càng có nhiều người theo dõi (followers) thì khi ra mắt sách càng dễ được đón nhận. Vậy viết sách để làm cho nhân hiệu mạnh, hay làm nhân hiệu mạnh rồi mới viết sách? Con gà có trước hay quả trứng có trước? Theo mình, gà hay trứng có trước cũng được, và điều này không phủ nhận sự thật rằng thương hiệu cá nhân mạnh và lượng followers đông sẽ giúp tác giả bán được sách nhiều hơn. 

3. Chiến lược truyền thông của tác giả

Dù nhân hiệu đang ở mức nào, cách tác giả truyền thông cho tác phẩm của mình cũng tác động mạnh tới kết quả bán hàng. Một số tác giả chỉ truyền thông một lần lúc ra mắt sách, nhưng có những anh chị vẫn kiên trì PR sách liên tục dưới hình thức khác nhau, cũng có tác giả chăm chỉ viết bài để đẩy các từ khóa liên quan bằng con đường SEO.

4. Chiến lược truyền thông của đơn vị phát hành

Công ty phát hành sách cũng nhận được nhiều lợi ích khi quyển sách bán chạy, vì vậy họ sẽ chạy marketing cho các sản phẩm của mình. Tuy nhiên, tác giả cũng phải chủ động tự truyền thông cho quyển sách thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào công ty.

5. Yếu tố may mắn

Ngoài nội dung hay, truyền thông tốt hay nhân hiệu tác giả mạnh, mình nghĩ cũng có yếu tố may mắn – ra mắt đúng lúc thị trường đang quan tâm chủ đề đó, hoặc chạm trúng tâm lý số đông, hoặc đơn giản là tiêu đề sách quá “hook” hay vô tình thành “trend”. Ngược lại, cũng có những quyển rất chỉn chu nhưng không tạo được độ lan tỏa như kỳ vọng. Đây là điều khá khó dự đoán trước, có lẽ ngay cả với người trong ngành. Chất lượng và kết quả thương mại không phải lúc nào cũng tỷ lệ thuận.

Ảnh: unsplash

Câu 2: Xét riêng về nội dung, sách best-seller có đặc điểm chung nào?

Nếu bỏ qua các biến số được đề cập bên trên, nếu bàn riêng về nội dung của dòng sách non-fiction mà mình từng làm (hoặc người khác làm và mình quan sát được), đặc điểm chung của những quyển bán chạy có thể là:

1. Dễ đọc 

Điều gì khiến một quyển sách mang lại cảm giác dễ đọc – thứ khiến khách hàng quyết định mua, hoặc khiến họ đọc hết quyển sách từ đầu tới cuối? Theo mình thì:

Dễ đọc = thú vị, gây tò mò, không hàn lâm

Nó có thể đến từ cách dùng từ, trình tự tổ chức bố cục hay hình thức thể hiện. Người chưa mua sẽ có cảm hứng mua, người mua rồi sẽ có động lực đọc hết quyển, ngay cả người ít đọc sách cũng sẽ không phải quá cố gắng để hoàn thành nó. Tỉ lệ đọc sách vốn đã khiếm tốn lại càng trở nên khiêm tốn hơn trong thời đại số ngày nay, khi mà năng lực tập trung của con người ngày càng bị bào mòn bởi những nội dung ngắn, thì yếu tố dễ đọc lại càng thể hiện được vai trò của nó. 

2. Dễ dùng 

Sách bán chạy có khả năng giúp người đọc áp dụng được ngay vào công việc và cuộc sống. Khi viết sách, mình cũng hay đặt bản thân vào vị trí độc giả để dự đoán nhu cầu và kỳ vọng của họ, từ đó chọn lọc và bố trí nội dung thuận tiện cho việc thực hành. Như vậy: 

Dễ dùng = Tính ứng dụng cao

Để làm được điều này, quyển sách có thể được thiết kế với những bài tập thực hành sát với nhu cầu thực tế của bạn đọc. Về điều này, sách của các tác giả Việt có ưu thế rất lớn về tính tương thích với môi trường, hay nói nôm na là sát với bối cảnh thực tế tại Việt Nam.

3. Dễ tạo cảm hứng hành động 

Sách hay không chỉ giảm ma sát đọc hay giúp độc giả áp dụng ngay mà còn truyền cho họ những cảm xúc tích cực làm bàn đạp cho sự thay đổi. Nghĩa là:

Dễ tạo cảm hứng hành động = Sản sinh ra cảm xúc tích cực và mong muốn hành động

Suy cho cùng, sứ mệnh của một quyển sách non-fiction là tác động đến người đọc – ở tầng tư duy hay hành vi, để cuối cùng là đáp ứng kỳ vọng của người mua nó. Về khía cạnh này, sách cũng giống như một sản phẩm như bao món hàng hoá khác – cho người tiêu dùng lý do để mua nó.

Câu 3: Không thành sách best-seller thì thành long-seller được không?

Khác một chút với sách best-seller có khả năng gây tiếng vang ngay khi ra mắt, sách long-seller có thể không trình làng rầm rộ bằng, nhưng có sức sống bền bỉ với thời gian. Đây là những quyển bán ổn định và lâu dài, được tái bản nhiều lần nhờ được độc giả đón nhận. 

Có những quyển sách mà tác giả thiếu nhân hiệu mạnh nhưng vẫn bán đều, thường là nhờ giá trị nội dung, ít phụ thuộc vào độ hot của tên tuổi tác giả hay sức mạnh truyền thông. Nó chứng minh được khả năng đáp ứng nhu cầu của tệp độc giả chính. Hữu xạ tự nhiên hương. Tuân theo quy luật cung cầu. Bạn muốn gọi cách nào cũng được. 

Vì vậy, tạo ra sách long-seller cũng là một thành tựu ấn tượng và đây cũng là mục tiêu của cả tác giả lẫn người đồng hành viết sách.

Ảnh: unsplash

Câu 4: Sách mình có quyển nào là best-seller không?

Tính đến hiện tại, mình chưa có quyển nào tạo ra hiệu ứng “cháy hàng” ngay khi ra mắt. Tuy nhiên, mình may mắn được tham gia một số dự án có tuổi thọ bán khá tốt hoặc đạt giải thưởng chuyên môn đáng ghi nhận. Bạn có thể xem các quyển sách mình đã tham gia tại đây.

Câu 5: Cách mình hướng tới tiêu chí tạo ra best-seller, trong vai trò người chấp bút/biên tập viên?

Dù việc tạo ra sách best-seller không hề dễ dàng bởi vì nó có khá nhiều biến số, nhưng trong vai trò chấp bút và biên tập viên, mình luôn lấy đó làm mục tiêu hướng tới. Vì vậy, trước khi chính thức đặt bút viết bản thảo, mình sẽ cùng tác giả thảo luận rất kỹ hai câu hỏi:

1. Quyển sách viết cho ai? 

Chỉ nên chọn một, không tham tạo ra quyển sách “ai đọc cũng được”, “dành cho tất cả mọi người”. Chấp nhận loại trừ các tệp độc giả không phù hợp chính là tập trung hơn vào đối tượng chính mà mình muốn hướng đến. Bằng cách này, quyển sách sẽ trở nên sắc nét hơn, cả về nội dung và hình thức.

2. Nhóm người đó có nỗi đau/khát khao nào?

Ở đây bạn cũng không được tham lam, bởi không có quyển sách nào có khả năng giải quyết hết mọi vấn đề hay đáp ứng mọi nhu cầu của người đọc. Càng hiểu “insight” của nhóm độc giả trung tâm, càng dễ chọn lọn lại điều gì cần xoáy vào, điều gì có thể lướt.

Sau khi có đáp án cho hai câu trên, mình dựa vào đó để thiết kế bố cục tổng quan (đề cương). Mọi thứ từ cấu trúc nội dung, tên sách, cách kể chuyện đến “concept” thiết kế đều xoay quanh chân dung độc giả này. 

Câu 6: Người chấp bút có thể cam kết tạo ra một quyển sách best-seller hay không?

Câu trả lời là: Không. 

Ở vị trí người chấp bút, mình chỉ có thể làm hết khả năng chứ không thể kiểm soát toàn bộ các biến số ảnh hưởng đến kết quả bán hàng. Chất lượng kho chất liệu của tác giả và năng lực của người chấp bút là hai trong số yếu tố quan trọng nhất, nhưng cũng chỉ là điều kiện cần chứ chưa đủ để tạo nên cơn sốt khi sách ra mắt. Khi tư vấn cho tác giả, mình cũng giải thích rõ điều này để họ biết mình nên kỳ vọng ở mức độ nào, và cần làm gì để quyển sách được đón nhận nhiều nhất.

Tóm lại, sau khi làm hết khả năng theo những tiêu chí mình tin là có lợi cho khả năng lan tỏa, điều còn lại người chấp bút có thể làm là đốt nhang khấn ông bà độ và đặt ly trà sữa uống mừng dự án hoàn thành. 

Câu 7: Có trường hợp nào sách rất hay nhưng không thể trở thành best-seller?

Theo mình biết là rất nhiều. 

Không phải cứ sách hay là sẽ bán chạy. Và ngược lại, không phải sách bán chạy nào cũng hay hay phù hợp với ai đó. Có rất nhiều quyển sách dù nội dung xuất sắc nhưng không bao giờ được tái bản mà lặng lẽ biến mất, chỉ còn lại một số bản nằm trên tủ sách của ai đó hoặc lẫn lộn trong đống sách giảm giá. 

Câu 8: Sách dịch khi được mang về Việt Nam có dễ thành best-seller không?

Ngoài công việc chấp bút sách, mình còn nhận biên dịch sách tiếng Anh thành tiếng Việt. Dù chưa có những quan sát đầy đủ, mình thấy rằng sách dịch có nhiều khả năng bán chạy ở thị trường Việt Nam. Điểm hạn chế của sách dịch là có nhiều quan điểm hoặc “case study” minh hoạ không sát lắm với bối cảnh ở nước mình. Tuy nhiên, chi phí đầu tư và thời gian hoàn thành một quyển sách dịch sẽ thấp hơn so với sách chấp bút (bù lại phải trả tiền bản quyền, nhưng vẫn dễ “đánh nhanh rút gọn”, không mất nhiều thời gian hoàn thành như sách viết mới).

Ảnh: unsplash

Tạm kết

Một quyển sách best-seller không chỉ cần viết hay. Nó là kết quả của sự giao nhau giữa chất lượng nội dung, nhu cầu thị trường, nhân hiệu tác giả và khả năng truyền thông. Dù là tác giả người chấp bút, bạn hoàn toàn có thể đặt mục tiêu tạo ra best-seller, và cũng phải tin rằng mục tiêu này hoàn toàn nằm trong khả năng. Song song với điều đó, chúng ta cũng cần có kỳ vọng hợp lý và thực tế. 

Khi viết những dòng này, mình vẫn chưa tìm được một công thức tuyệt đối tạo nên những quyển sách best-seller, nhưng ít nhất cũng nhận ra vài yếu tố xuất hiện lặp đi lặp lạ, từ đó tạo nên một công thức tương đối để bám theo. Có lẽ điều tác giả và người đồng hành viết sách có thể làm là phối hợp với nhau tạo ra một quyển sách tử tế nhất trong khả năng của mình.

Đọc thêm:

• 5 câu hỏi phổ biến về nghề chấp bút sách
• Đập nát cái tôi cũ: Thử thách lớn nhất khi dấn thân vào nghề chấp bút sách
• Chấp bút sách và những niềm vui nho nhỏ

Bạn có thể để lại bình luận bên dưới hoặc kết nối thêm với mình qua Facebook cá nhân.