Nhiều người nghĩ chấp bút sách là “viết thuê” – nghĩa là chỉ cần viết hay là được. Nhưng sự thật, viết hay thôi chưa chắc ra thành phẩm tốt. Khi chấp bút sách, mình vận dụng nhiều một bộ gồm nhiều kỹ năng khác nhau, trong đó viết và sắp xếp là hai kỹ năng quan trọng mà mình muốn bàn trong phạm vi bài viết này.
Kỹ năng sắp xếp hay viết quan trọng hơn?
Để trả lời câu hỏi trên, mình sẽ nói về từng cái một.
Kỹ năng sắp xếp trong chấp bút sách rất quan trọng
Sách là một dạng nội dung rất dài – trung bình lên đến 40.000 – 60.000 từ, nên kỹ năng sắp xếp và cấu trúc theo một trình tự hợp lý để đảm bảo trải nghiệm đọc. Trình tự này cần đảm bảo một số tiêu chí sau:
- Theo trình tự từ dễ đến khó cho độc giả dễ tiếp nhận. Trình bày theo trình tự MST – nghĩa là Mindset (tư duy), Skillset (bộ kỹ năng), Toolset (bộ công cụ) là một trong những cách mình dùng. Bạn có thể nhớ MST là “Mã số thuế” cho dễ. Trình bày về tư duy ở chương đầu sẽ khiến độc giả dễ hiểu và nắm nền tảng để đọc các chương sau.
- Theo trình tự gợi sự tò mò thu hút ngay từ đầu, và giữ nhịp để người đọc tiếp tục lật trang tiếp theo. Nếu đi theo hướng này, mình có thể chọn kể câu chuyện của tác giả ở đầu sách – thường áp dụng cho những tác giả có độ phủ nhân hiệu mạnh và rộng. Ai cũng tò mò về người nổi tiếng mà, đúng không?
- Xen kẻ bài tập thực hành, câu chuyện thực tế với lý thuyết (kiến thức và bài học đúc kết). Với các quyển sách how-to (dạng sách nhắm đến mục đích giúp người đọc ứng dụng), việc xen kẻ này rất quan trọng nhằm đảm bảo độc giả đọc tới đâu là có thể thực hành ngay tới đó.
- Theo trình tự một quá trình, hoặc sự phát triển của tình tiết các câu chuyện được đan cài vào nhau. Ví dụ sách về Marketing có thể đi theo công thức 4P bao gồm Product (Sản phẩm), Price (Giá), Place (Phân phối), Promotion (Xúc tiến); sách hồi ký thì có thể kể theo trình tự thời gian từ lúc nhỏ đến lúc nhân vật trưởng thành.

Ảnh: pexels
Dù là xếp theo kiểu nào, hay tiêu chí nào – cái này linh hoạt tùy quyển chứ không theo một duy nhất công thức – thì trải nghiệm người đọc phải được đặt lên hàng đầu, đương nhiên yêu cầu của tác giả cũng cần được coi trọng. Nếu hai thứ trên có mâu thuẫn với nhau, ví dụ tác giả thích một cách triển khai nào đó nhưng sẽ gây khó hiểu cho độc giả, thì mình sẽ thuyết phục tác giả ưu tiên lợi ích của độc giả hơn.
Thậm chí là trước khi sắp xếp, bạn cũng sẽ suy nghĩ sâu để lựa chọn xem nên viết nội dung nào trong vô vàn khía cạnh của chủ đề lớn mà tác giả đưa. Ví dụ một quyển sách về tư duy người đi làm thuê, bạn có ngàn lẻ một hướng để làm bố cục. Mình đã mất rất nhiều ngày để cân nhắc cách chọn thực hiện bước cấu trúc tổng quan.
Sau khi cân đo đong đếm, đào sâu tâm lý và nhu cầu của tệp độc giả chính, mình quyết định viết theo các nhóm chủ đề mà người đi làm thuê quan tâm – sau khi phân tích kỹ nỗi đau của độc giả:
- Chương 1: Viết về chuyện thu nhập lương bổng. Ai đi làm cũng quan tâm chuyện này đầu tiên.
- Chương 2: Viết về chuyện thăng tiến. Không tiến thân thì cũng khó tăng lương.
- Chương 3: Viết về nỗi khổ của quản lý cấp trung khi quản team toàn “báo con”.
- Chương 4: Viết về chuyện teamwork và những rắc rối xung quanh nó
- Chương 5: Viết về chuyện nhảy việc. Ai đi làm mà không nhảy.
- Chương 6: Viết về 2 khái niệm – thành công và hạnh phúc trong công việc.
- Chương 7: Tổng hợp tất cả các bài học, bí quyết, mẹo hay mà tác giả đúc kết được suốt cuộc đời làm “tay sai tư bản” của mình.
- Phụ lục: Kể câu chuyện và trải nghiệm cá nhân của tác giả. Phần này có thể đưa lên đầu sách làm chương 1, cũng có thể chuyển về cuối sách làm phụ lục, hoặc đan xen trong tất cả các chương. Mình đã cân nhắc rất lâu để cuối cùng chốt nó làm phụ lục vào cuối sách.
Mình nêu vài tiêu chí và hướng xây dựng bố cục tổng quan để chúng ta thấy rằng, kỹ năng sắp xếp trong chấp bút sách cực kỳ quan trọng.

Mục lục của quyển Nghề viết tiểu thuyết – Haruki Murakami
Nhưng kỹ năng viết cũng quan trọng không kém
Làm nghề chấp bút thì phải viết là điều hiển nhiên, không có gì để tranh cãi. Nhưng nhiều người tưởng rằng người chấp bút sẽ viết hết toàn bộ từ A đến Z, tác giả gần như hiếm khi can thiệp vào bản thảo.
Sự thật không phải vậy. Trong chấp bút, bạn sẽ không tự viết mọi thứ mà có sự tham gia rất sâu của tác giả – ít nhất là trong phạm vi các dự án mà mình trải nghiệm. Người chấp bút viết bao nhiêu và tác giả can thiệp đến đâu sẽ tuỳ vào từng dự án. Ví dụ:
Trường hợp thứ nhất, tác giả muốn tự viết một số phần, mình sẽ giúp họ biên lại và đặt các phần rời rạc vào vị trí phù hợp. Lúc này, bạn cần tôn trọng và mô phỏng theo giọng văn của họ. Có tác giả đưa một bản thảo viết câu cú hơi cụt nhưng anh muốn biên tập viên giữ nguyên phong cách này, bởi nó thể hiện một phần con người anh – rất dứt khoát, rất đơn giản và nhanh gọn.
Trường hợp thứ hai, tác giả cung cấp các đoạn nhật ký hoặc bài đăng cũ trên mạng xã hội, người chấp bút cũng làm tương tự: chọn lựa, sắp xếp, biên lại. Trong dự án mình đang làm khi viết bài này, tác giả có học vị tiến sĩ, đã viết rất nhiều bài trong quá trình nghiên cứu khoa học và giảng dạy. Chị cũng cung cấp cho ekip sản xuất bản thảo dài gần 20.000 chữ để mình tham khảo và phát triển thành bản thảo 50.000 chữ. Với riêng trường hợp này, bản thảo gốc tập trung vào mục tiêu phục vụ cho công việc của chị, trong khi bản thảo mới tập trung hơn vào trải nghiệm người đọc và có cân nhắc nhiều đến yếu tố thị trường nhằm dễ tiếp cận với tệp độc giả chính (nói thẳng là viết sao cho sách dễ bán).
Cả hai trường hợp trên thường là những tác giả có kỹ năng viết tương đối tốt. Một số anh chị học rất giỏi môn văn khi còn nhỏ, đến cả mình cũng ngưỡng mộ. Tuy nhiên, khách quan mà nói, viết được một bài văn 10 điểm thời còn đi học rất khác với việc viết một quyển sách hoàn chỉnh. Họ vẫn cần đến hỗ trợ, vì trong bộ kỹ năng của người chấp bút không chỉ có viết, mà còn có rất nhiều thứ khác, trong đó có kỹ năng sắp xếp.
Trường hợp thứ ba, tác giả gửi ghi âm, mình sẽ nghe và viết lại, hoặc mình dùng công cụ để chuyển giọng nói thành văn bản, sau đó ghép vào bản thảo và biên tập lại.
Trường hợp thứ tư, tác giả chỉ kể chuyện trong buổi họp, chưa đúc kết ra thành bài học hay lý thuyết có hệ thống thì người chấp bút sẽ là người làm việc đó, tất nhiên với sự đồng hành và phê duyệt của tác giả.
Cũng có trường hợp thứ năm, tác giả đẩy cho bạn một mớ video, hoặc kênh podcast, hoặc một khoá học đã được ghi hình và bạn sẽ tự biên tự diễn phần còn lại, sau đó gửi cho tác giả xem và hai bên sẽ cùng điều chỉnh cho tới khi có thành phẩm cuối cùng.
Như vậy, mình có thể tóm gọn là:
- Tác giả viết tốt thì mình biên lại.
- Tác giả có tư liệu thì mình cấu trúc lại.
- Tác giả chỉ có lời nói thì mình chuyển hoá thành hệ thống.

Ảnh: pexels
Thường thì, trong cùng một dự án, mình sẽ kết hợp tất cả các cách trên và nhiều cách khác nữa. Nói chung là hiếm khi mình viết 100% bản thảo, còn chính xác bao nhiêu thì linh hoạt tùy theo tình hình thực tế. Tuy nhiên, kỹ năng viết vốn luôn là thứ không thể thiếu với một người làm nghề chấp bút cũng như biên tập viên mảng sách.
Kể chuyện dự án thực tế
Để mình kể bạn nghe thêm một số tình huống thực tế liên quan tới kỹ năng viết và sắp xếp.
Trong một dự án mà tệp độc giả chính là doanh nhân. Mình viết hầu hết các chương đầu tiên – thường là những nội dung dễ hiểu dễ đọc, liên quan tới tư duy nền tảng là chính. Sang đến các chương sau là phần thực chiến, tác giả cung cấp thông tin và số liệu rất nhiều đến mức cả team và tác giả đều bị ngộp vì không biết phải xếp cái gì vào đâu, cái gì nên giữ cái gì nên bỏ. Đây là phần thông tin quan trọng của thị trường Việt Nam giúp độc giả tra cứu nên bỏ không được, bê vào hết thì quá nhiều, tác giả lại rất có tâm muốn quyển sách thật hữu ích cho người đọc. Quá trình xử lý núi thông tin này cực kỳ vất vả nhưng thành phẩm cuối cùng nhận được một giải thưởng uy tín và nhiều lời khen ngợi. Rõ ràng, mình đã vận dụng kỹ năng viết rất nhiều ở các chương đầu, nhưng càng về sau, mình càng cần tới kỹ năng sắp xếp.

Ảnh: pexels
Tại một dự án khác, mình gần như viết toàn bộ bản thảo từ chương 1 tới chương 6, riêng chương 7 mình dùng nhiều kỹ năng sắp xếp các bài học quan trọng được tác giả đúc kết trong bản thảo cũ. Lúc làm dự án này, mình đã in bản thảo cũ ra giấy một mặt và dùng bút nhiều màu để đánh dấu nát bản thảo để phân loại thông tin, từ đó quyết định dùng gì và bỏ gì trong bản thảo mới. Tuy tác giả gần như không viết gì nhưng biên rất kỹ, thêm thắt ý nọ ý kia, chỉnh sửa từ ngữ, thậm chí từng dấu chấm dấu phẩy. Mình vẫn nhớ như in là ngày nào giờ nào mở bản thảo lên mình cũng thấy tài khoản của tác giả đang truy cập. Có vẻ anh nghiền ngẫm rất lâu từng câu từng đoạn và liên tục chỉnh sửa cho đến sát ngày in. Quả thật anh đặt rất nhiều tâm huyết và nỗ lực vào quyển sách này. Kết quả là một tác phẩm lên top Tiki trong danh mục chỉ vài ngày sau khi ra mắt và nhận được mưa lời khen từ đông đảo người đọc.

Ảnh: pexels
Như vậy, chúng ta có thể kết luận rằng hai kỹ năng – viết và sắp xếp trong chấp bút sách đều quan trọng như nhau. Nếu sắp xếp tốt mà viết dở thì không chạm được người đọc, họ sẽ bỏ cuộc ngay sau trang đầu tiên. Nếu viết tốt mà sắp xếp tệ thì ra một bản thảo lan man, mất cân đối hoặc thiếu tính logic. Biết phối hợp linh hoạt và liên tục trau dồi cả hai loại kỹ năng này mới giúp bạn chấp bút sách ngày càng lên tay và càng có nhiều đầu sách lọt top best seller.
Người mới nghề thường nghĩ viết là chính, nhưng người làm lâu năm cũng hiểu rằng cấu trúc là xương sống. Một người chấp bút giỏi sẽ không thể thiếu bất kỳ thứ nào trong hai kỹ năng trên.
Xem thêm các bài khác thuộc seri Nghề chấp bút sách của mình:
- 5 câu hỏi phổ biến về nghề chấp bút sách
- Đập nát cái tôi cũ: Thử thách lớn nhất khi dấn thân vào nghề chấp bút sách
- Có cần giỏi chuyên môn khi chấp bút sách cho chuyên gia?
Kết nối với mình để đọc thêm các chia sẻ khác về nghề chấp bút và viết lách tại đây.







Chưa có bình luận