Theo mình, một cuốn sách bắt đầu có “linh hồn” khi nó có một ý tưởng đủ mạnh để xuyên suốt từ trang đầu đến trang cuối. Mình gọi đó là “sợi chỉ đỏ”.

Trước khi vào đọc phần nội dung chính của bài này, mình muốn bạn thử làm một việc: Hãy nhắm mặt lại trong 30 giây, và nghĩ về những quyển sách mà bạn từng đọc. Đừng lo, không cần là“mọt sách” mới có thể làm thử nghiệm này, chỉ cần có 2-3 quyển trong đầu bạn là được.

Chắc rằng bạn đang nhớ đến một vài tên sách, hoặc tên tác giả, màu chủ đạo của chiếc bìa. Mà đôi khi, ta không nh ớ chính xác tên sách. Chẳng hạn, có thể bạn chỉ nhớ mang máng có một quyển bìa xanh, viết về khởi nghiệp, có hình một con tàu đang dong buồm ra khơi.

Không sao, bạn cứ tiếp tục hồi tưởng. Thêm một quyển có ba nhân vật hoạt hình hài hước làm bạn bật cười, một con mèo, một con chó và một con gà con. Bạn lại nhớ thêm một quyển nữa, nói về mô hình Canvas nhưng lồng ghép mấy câu chuyện trò chơi tuổi thơ như: trốn tìm, ô ăn quan, nhà chòi…

Bên trên là các quyển sách mà mình nhớ. Còn bạn hẳn là cũng đang nghĩ đến vài tựa sách, nội dung của nó trong ký ức bạn không còn rõ ràng nữa, dù lúc đọc cũng gạch chân đánh dấu kỹ càng. Thứ bạn nhớ nhất về một quyển sách có thể là: một nhân vật, một câu chuyện, một hình ảnh ẩn dụ hay thậm chí một câu nói ấn tượng (trong nhiều trường hợp, nó có thể cũng chính là tên sách). 

Và bạn có thể gọi nôm na những thứ ấy là “linh hồn”, hay “sợi chỉ đỏ” của cuốn sách. Làm chấp bút và đồng hành viết sách cho nhiều tác giả, mình nhận ra những cuốn sách khiến người đọc nhớ lâu thường không thể thiếu cái-sợi-chỉ-đặc-biệt này. 

Ảnh: pexels  

Một cuốn sách không chỉ cần nội dung hay

Bạn có thể nghĩ viết một quyển sách là gom thật nhiều kiến thức, sau đó sắp xếp theo một trình tự hợp lý là được. Đúng, nhưng trên thực tế, kiến thức chỉ trả lời câu hỏi: “Cuốn sách này nói gì?”. Trong khi người đọc lại nhớ: “Cuốn sách này khiến mình cảm thấy thế nào.”

Một cuốn sách có thể rất đúng, rất đủ, rất logic, nhưng vẫn rất dễ quên. Vì các chương bên trong giống những hòn đảo – đứng riêng biệt hoặc được kết nối với những “hòn đảo” khác bằng một cây cầu tạm bợ. Nếu muốn biến những hòn đảo rời rạc ấy thành một thể thống nhất – một quần đảo có tên gọi, có màu sắc riêng, thì chúng ta cần một thiết kế. 

Tương tự, giả dụ quần đảo đó là một quyển sách, được tạo thành từ các hòn đảo – là từng chương riêng biệt – thì cái thiết kế bao trùm cùng hệ thống cầu, nối chúng lại với nhau chính là “sợi chỉ đỏ”. Đó là một ý tưởng trung tâm đủ mạnh để vừa kết nối các phần nội dung, vừa tạo nên một dấu ấn riêng trong tâm trí độc giả. Nếu không có nó, bản thảo dễ trở nên rời rạc, nhạt nhòa hoặc khô khan, đặc biệt các quyển về chủ đề kinh doanh hay chuyên môn nào đó nặng phần kiến thức.

Đây không phải thuật ngữ trong ngành xuất bản, mà là cách mình hình dung về một ý tưởng xuyên suốt đủ mạnh để:

• kết nối các chương,
• tạo sự nhất quán,
• và khiến người đọc ghi nhớ cuốn sách lâu hơn.

Với mình, “sợi chỉ đỏ” giống như phần xương sống hoặc ADN của một cuốn sách, giúp độc giả nhận diện ngay, và không bị nhầm lẫn với bất kỳ cuốn sách nào khác. 

Ảnh: pexels

“Sợi chỉ đỏ” có thể mang rất nhiều hình dạng

Qua nhiều dự án chấp bút, mình nhận ra “sợi chỉ đỏ” thường xuất hiện dưới 4 hình dạng, cũng là 4 hướng thiết kế trải nghiệm người đọc:

Dĩ nhiên, không phải cuốn sách nào cũng cần dùng cả bốn cách. Thậm chí, phần lớn bản thảo chỉ cần một cách được triển khai nhất quán là đã đủ tạo nên một “Sợi chỉ đỏ” rõ nét.

1. Có cuốn sách chọn một hình ảnh ẩn dụ.

Có những cuốn sách, “sợi chỉ đỏ” là một hình ảnh ẩn dụ. Nó xuất hiện từ bìa sách, đến tên chương, đến ví dụ và hình minh họa. Tất cả cùng hợp thành các điểm neo, khiến người đọc vô thức nhớ tới, thậm chí nhớ rất lâu sau khi đọc.

Chẳng hạn, một quyển sách về cách gọi vốn cho chủ doanh nghiệp có thể lấy hình ảnh “cá mập” làm chủ đạo. Trong giới đầu tư, “shark”, hay “cá mập” là một ẩn dụ chỉ các nhà đầu tư, còn hành trình thu hút và thuyết phục nhà đầu tư bỏ tiền vào doanh nghiệp gọi là “săn cá mập”. Một quyển sách về chủ đề này có thể cài cắm hình ảnh này xuyên suốt bản thảo, theo một trình tự tương ứng với một chuyến đi săn cá mập thật sự.

2. Có cuốn sách chọn một vài nhân vật.

Trong một số bản thảo, mình cũng thường hư cấu ra 1-3 nhân vật lấy cảm hứng từ chính tác giả hoặc các nhóm đối tượng người đọc chính được nhắc đến trong sách. 

Mình phác thảo nhân vật thật sắc nét bằng cách đặt tên cho từng nhân vật, thống nhất ngoại hình, sau đó sáng tạo các mẩu truyện tranh ngắn từ 1-4 khung hình xoay quanh các nhân vật này và cài cắm xuyên suốt bản thảo. Yếu tố hài hước và gây bất ngờ nên được tận dụng để khiến nội dung thú vị hơn, thay vì chỉ là là những mẩu đối thoại nghiêm túc.

3. Có cuốn sách hư cấu câu chuyện phụ song song.

Cách làm này có thể áp dụng cho những quyển sách thuộc nhóm chủ đề được mặc định là khô khan và nhàm chán, như kinh doanh hay tâm lý học chẳng hạn. Trong quyển Trên lưng khổng tượng có câu chuyện anh chàng quản tượng (voi) đi tìm kho báu, với các phần được rải đều ở cuối mỗi chương. Nó khiến cho một quyển sách hướng dẫn kinh doanh online trên sàn thương mại điện tử trở nên hấp dẫn hơn nhiều. 

Vậy là câu chuyện phụ này có các tình tiết phát triển song song mạch truyện chính, với những nhân vật thường là động vật được nhân hoá, hoặc là người nhưng trong bối cảnh thời xưa mang đậm màu sắc cổ tích hay thần tiên.

4. Có cuốn sách theo chân một case study.

Đã gọi là “case study” thì chúng ta hiểu đây là các trường hợp có thật trong thực tế, không phải nhân vật hư cấu như bên trên. 

Từ chất liệu của tác giả, mình sẽ chọn ra 1-3 “case” điển hình, thay đổi vài chi tiết để bảo vệ thông tin cá nhân và đan xen các tình tiết phát triển của “case” này xuyên suốt sách. Người đọc sẽ thấy rõ sự chuyển hoá của nhân vật tương ứng với sự phát triển của mạch nội dung. Nhờ đó, lý thuyết không còn đứng riêng lẻ mà được kiểm chứng qua chính hành trình của nhân vật.

Ảnh: pexels

Sáng tạo mới hay tìm kiếm “sợi chỉ đỏ” có sẵn?

Thường thì mình không tự nghĩ ra “sợi chỉ đỏ” từ trong hư không, mà đi tìm nó trong kho chất liệu đồ sộ của chính tác giả. Nó có thể đã tồn tại sẵn, và không chỉ có một lựa chọn. Nhiệm vụ của mình là nhận ra chúng, đánh giá và chọn lựa. Đó có thể là:

– một mô hình kiến thức mà tác giả nhấn mạnh,

– một ẩn dụ ấn tượng mà tác giả thường xuyên nhắc đến,

– hay một câu chuyện tuổi thơ mà tác giả kể đi kể lại nhiều lần.

| Xem thêm: Chấp bút sách: Nỗi lo viết không ra giọng văn của tác giả 

Trong một số trường hợp, người chấp bút và tác giả sẽ cùng sáng tạo ra nó. Lúc này, công việc của ghostwriter giống với phát minh hơn là… khảo cổ. Dù được tạo ra từ phương pháp nào, thì vai trò của “sợi chỉ đỏ” không hề thay đổi: làm chất keo kết dính các phần của sách thành một thể thống nhất và tạo dấu ấn khác biệt cho tác phẩm.

Ảnh: pexels

Tạm kết 

Nếu chỉ cần nhớ ba điều sau bài viết này, mình mong đó là:

1. “Sợi chỉ đỏ” là ý tưởng trung tâm kết nối toàn bộ cuốn sách thành một trải nghiệm đọc thống nhất và đáng nhớ. 
2. Nhân vật, hình ảnh, truyện tranh hay case study chỉ là những phương tiện biểu đạt để Sợi chỉ đỏ hiện diện nhất quán từ trang đầu đến trang cuối.
3. Vai trò sửa “sợi chỉ đỏ” là:

• Làm chất keo kết nối các chương, giúp nội dung sách không bị rời rạc.
• Làm điểm neo ấn tượng, giúp độc giả nhớ cuốn sách lâu hơn.

Mình không phải vì là người phát minh ra cụm từ “sợi chỉ đỏ”, càng không phải là người đầu tiên dùng hình ảnh ẩn dụ, nhân vật hay case study để tạo điểm khác biệt cho sách. Thứ mình làm là gom những kỹ thuật rời rạc này thành một hệ tư duy thống nhất và chọn cho nó một cái tên dễ nhớ. 

Với mình, một cuốn sách chỉ thật sự trở thành hình hài hoàn chỉnh khi tìm được “sợi chỉ đỏ”. Trước đó, mọi thứ chỉ mới là những mảnh ghép. 

Mình là Tú Nhi.

Mình chia sẻ về nghề chấp bút, viết sách và cuộc sống của một solo expert.

Bạn có thể xem thêm các nội dung khác của mình ở Facebook cá nhân hoặc các bài khác trang blog này.

Chúc bạn một ngày tốt lành!