Thiết kế bố cục không chỉ là chia chương. Đó là quá trình xây dựng “bản thiết kế” để biến chất liệu thành một hành trình đọc liền mạch và đáng nhớ.

Một trong những công việc quan trọng nhất của người chấp bút là thiết kế bố cục.

Nhiều người nghĩ rằng làm bố cục chỉ đơn giản là gom thông tin lại rồi sắp xếp theo một trình tự hợp lý là được. Không sai. Trên thực tế, đây là bước quyết định cách người đọc sẽ tiếp nhận toàn bộ nội dung. Một bố cục tốt giúp độc giả cảm thấy mọi chương đều có lý do để xuất hiện, mọi ý tưởng đều kết nối với nhau và cuốn sách dẫn dắt họ đi từ điểm A đến điểm B một cách tự nhiên.

Trong quá trình làm nghề, mình cũng nhận ra một điều: 

Không có một công thức bố cục nào phù hợp với tất cả các dự án.

Mỗi tác giả có một kho chất liệu khác nhau, mục đích viết sách khác nhau và phục vụ một tệp độc giả khác nhau. Có người mang đến hàng trăm bài viết, podcast hay video đã sản xuất suốt nhiều năm. Có người chỉ mới có vài nghìn chữ và rất nhiều ý tưởng trong đầu. Cũng có tác giả muốn truyền tải kiến thức chuyên môn, trong khi người khác lại ưu tiên kể về hành trình của chính mình. Chính vì vậy, người chấp bút không thể dùng cùng một cách thiết kế bố cục để áp dụng cho mọi cuốn sách.

Dưới đây là 6 cách mình thường sử dụng trong quá trình chấp bút và đồng hành viết sách cho chuyên gia. Trên thực tế, nhiều dự án còn kết hợp hai hoặc ba cách với nhau để tạo nên một cấu trúc phù hợp nhất.

1. Bố cục theo nhu cầu của tệp độc giả chính

Khi nào nên dùng?

Khi bị lạc trong một mê cung chất liệu và chủ đề quá rộng, bạn rất dễ rơi vào trạng thái không biết nên tổ chức bố cục theo hướng nào. Phần nào cũng thấy quan trọng, khía cạnh nào cũng muốn đề cập, cuối cùng lại không biết nên sắp xếp ra sao.

Lúc này, thay vì tiếp tục nhìn vào kho chất liệu của tác giả, mình thường quay sang nhìn người đọc. Nói cách khác, mình lấy nhu cầu của tệp độc giả chính làm kim chỉ nam. Đây là một trong những cách giúp mình thoát khỏi bế tắc nhanh nhất khi thiết kế bố cục.

Cách thực hiện

Trước tiên, hãy tự hỏi một câu rất đơn giản:

Rốt cuộc thì tệp độc giả chính của cuốn sách này cần điều gì?

Đừng trả lời bằng những khái niệm quá chung chung. Hãy hình dung thật cụ thể họ là ai, đang gặp khó khăn gì và kỳ vọng nhận được điều gì sau khi đọc xong cuốn sách. Sau đó, hãy liệt kê khoảng 5-8 nhu cầu quan trọng nhất của họ. Đây sẽ là những “viên gạch” đầu tiên để xây dựng bố cục. Cuối cùng, sắp xếp các nhu cầu này thành những nhóm chủ đề lớn, mỗi nhóm phát triển thành một chương. Khi đã có các chương, bước cuối cùng là thiết kế một “sợi chỉ đỏ” để kết nối chúng lại với nhau, giúp người đọc không có cảm giác mỗi chương là một bài viết độc lập.

Ví dụ, khi thực hiện một cuốn sách dành cho người trẻ mới đi làm, thay vì chia chương theo những khái niệm quản trị khô khan, mình bắt đầu từ chính những câu hỏi mà họ quan tâm nhất: làm sao được tăng lương, làm sao có cơ hội thăng tiến, khi nào nên chuyển việc, làm sao phối hợp với đồng nghiệp hiệu quả hay định nghĩa thành công trong công việc như thế nào. Cấu trúc nội dung và trải nghiệm độc giả được xây dựng xoay quanh các nhu cầu này. Vì thế, ngay từ khi nhìn vào mục lục, người đọc đã thấy cuốn sách đang nói đúng điều mình cần.

Hình: Pexels     

2. Bố cục theo một framework quen thuộc

Khi nào nên dùng?

Hầu hết các sách chuyên môn đều có thể áp dụng cách này, đặc biệt khi nguồn chất liệu của tác giả xoay quanh hoặc rất gần với một framework (mô hình tư duy / khung tư duy / công thức / quy trình / nguyên tắc) nào đó.

Trong quá trình phỏng vấn, mình thường để ý xem tác giả có đang nhắc đi nhắc lại một mô hình hay công thức nào hay không. Đó có thể là framework do họ học được, sử dụng trong công việc hoặc tự xây dựng sau nhiều năm trải nghiệm. Nếu một framework xuất hiện nhiều lần trong chia sẻ của tác giả, đó có thể là dấu hiệu để mình khai thác.

Cách thực hiện

Trước tiên, hãy xác định framework phù hợp nhất với nội dung cuốn sách. Sau đó, dùng framework này làm trục chính để bố trí các phần nội dung. Cuối cùng, rà soát lại xem các chương đã cân đối hay chưa, có phần nào bị trùng lặp hoặc thiếu chất liệu hay không.

Đây là 3 framework mà bạn chắc đã quen thuộc:

• 7P (Product – Price – Place – Promotion – People – Process – Physical Evidence)
• MST (Mindset – Skillset – Toolset)
• 5W1H (What – Why – Who – When – Where – How)

Điều mình thích ở cách làm này là framework giúp người đọc ghi nhớ kiến thức. Khi cả cuốn sách được tổ chức theo cùng một cấu trúc, họ sẽ dễ hình dung bức tranh tổng thể hơn và cũng dễ áp dụng vào thực tế.

Tuy nhiên, chỉ bám vào framework thôi vẫn chưa đủ. Nếu mỗi chương chỉ đơn thuần giải thích từng thành phần của mô hình, cuốn sách rất dễ trở thành một giáo trình. Vì vậy, mình thường kết hợp thêm “sợi chỉ đỏ” để tăng tính kết nối và tạo cảm xúc cho người đọc. Đó có thể là một hình ảnh ẩn dụ, một chuỗi câu chuyện hoặc một hành trình xuyên suốt cả cuốn sách.

Một lưu ý nhỏ là framework không nhất thiết phải dùng cho toàn bộ cuốn sách. Bạn hoàn toàn có thể dùng nó để thiết kế bố cục của từng chương. Và nếu chưa tìm thấy một framework phù hợp, bạn và tác giả hoàn toàn có thể cùng nhau tạo ra một framework mới hoàn toàn dành riêng cho dự án đó, thậm chí framework theo tên của tác giả.

Hình: AI

3. Bố cục theo chủ đề cảm xúc

Khi nào nên dùng?

Những cuốn sách thiên về chia sẻ trải nghiệm, tản mạn cảm xúc hoặc được hình thành từ một kho chất liệu rất lớn thường phù hợp với cách làm này.

Đó có thể là hàng trăm bài viết, podcast, video, nhật ký hoặc những ghi chép được tích lũy trong nhiều năm. Mỗi câu chuyện đều có giá trị, nhưng nếu giữ nguyên thứ tự ban đầu thì rất khó tạo thành một cuốn sách có mạch đọc rõ ràng.

Ngay cả sách kinh doanh hay khởi nghiệp cũng có thể áp dụng cách này nếu tác giả muốn kể nhiều câu chuyện hơn là trình bày lý thuyết. Khi đó, chỉ cần kết hợp thêm các nhóm chủ đề lớn để đảm bảo bố cục vẫn cân đối.

Cách thực hiện

Mình thường bắt đầu bằng việc bóc tách toàn bộ kho chất liệu thành khoảng 20-30 chủ đề hoặc câu chuyện khác nhau. Sau đó, mình chọn lọc lại khoảng 15-18 chủ đề phù hợp nhất với mục tiêu cuốn sách. Đây cũng là lúc người chấp bút phải biết nói “không” với những câu chuyện tuy hay nhưng không phục vụ cho thông điệp chính. Bước cuối cùng là sắp xếp các chủ đề này thành những nhóm lớn, chẳng hạn như con người, tài chính, sản phẩm, cộng sự hoặc theo một mô hình đơn giản như Mindset – Skillset – Toolset.

Điều thú vị là người đọc thường không nhận ra quá trình biên tập phía sau. Họ chỉ cảm thấy cuốn sách rất tự nhiên, như đang lắng nghe tác giả kể chuyện. Nhưng để tạo được cảm giác tự nhiên ấy, người chấp bút phải dành nhiều thời gian chọn lọc, sắp xếp và cân đối nội dung giữa các nhóm chủ đề.

Đây là kiểu bố cục không quá nặng về logic tuyến tính, nhưng lại rất mạnh ở khả năng tạo sự đồng cảm và giữ chân người đọc bằng cảm xúc.

Hình: Pexels

4. Bố cục theo trình tự thời gian

Khi nào nên dùng?

Đây là kiểu bố cục rất phù hợp với sách hồi ký, tự truyện hoặc những cuốn sách kể về hành trình của tác giả. Tuy nhiên, không phải cứ là hồi ký thì bắt buộc phải kể từ lúc sinh ra đến hiện tại. Điều quan trọng hơn là tìm ra những cột mốc tạo nên sự chuyển biến trong hành trình ấy.

Cách thực hiện

Trước tiên, hãy khai thác toàn bộ câu chuyện của tác giả và sắp xếp chúng theo trình tự thời gian. Sau đó, chia hành trình thành 3, 5 hoặc 7 chặng dựa trên những cột mốc quan trọng. Cuối cùng, ráp các chặng này thành bố cục tổng quan và thiết kế một “sợi chỉ đỏ” để kết nối các phần lại với nhau.

Ví dụ, với một cuốn sách kể về hành trình khởi nghiệp, bố cục có thể được chia thành những giai đoạn như: tuổi thơ và biến cố đầu đời, quãng thời gian học tập, những năm đầu đi làm, giai đoạn khởi nghiệp và quá trình đưa doanh nghiệp vượt qua những thử thách lớn.

Người đọc không chỉ theo dõi các sự kiện theo thứ tự thời gian mà còn nhìn thấy sự trưởng thành trong tư duy và con người của tác giả sau mỗi chặng đường. Chính hành trình ấy mới là điều khiến họ muốn lật sang chương tiếp theo.

Hình: Pexels

5. Bố cục theo cụm chủ đề lớn

Khi nào nên dùng?

Đây là cách thiết kế bố cục rất phổ biến và hầu như có thể áp dụng cho hầu hết các cuốn sách kinh doanh hoặc sách chuyên môn.

Thay vì đi theo trình tự thời gian hay một framework cụ thể, người chấp bút sẽ gom toàn bộ chất liệu thành những nhóm chủ đề lớn. Mỗi nhóm sẽ trở thành một chương hoặc một phần của cuốn sách. Để cuốn sách trở nên thú vị hơn, mình thường kết hợp thêm một hình ảnh ẩn dụ xuyên suốt hoặc một framework phù hợp, thay vì chỉ dừng lại ở việc chia nhóm nội dung.

Cách thực hiện

Trước hết, hãy xác định những nhóm chủ đề lớn dựa trên kho chất liệu của tác giả, đồng thời cân nhắc nhu cầu của độc giả. Sau đó, chọn lọc lại khoảng 5 đến 8 nhóm chủ đề đủ mạnh để phát triển thành các chương.

Khi đã có các chương, hãy sắp xếp chúng theo một logic mà người đọc dễ theo dõi nhất. Đó có thể là trình tự từ dễ đến khó, từ tổng quan đến chi tiết hoặc theo mức độ ưu tiên của nhu cầu độc giả.

Cuối cùng, mình không quên thiết kế một “sợi chỉ đỏ” để liên kết các chương. Bởi nếu chỉ đơn thuần ghép nhiều chủ đề lại với nhau, cuốn sách rất dễ trở thành một tập hợp kiến thức rời rạc. Mình thường hình dung mỗi chương giống như một toa tàu. Người đọc không chỉ cần từng toa tàu chắc chắn mà còn cần những khớp nối để cả đoàn tàu có thể chạy mượt mà từ đầu đến cuối.

Hình: Pexels

6. Bố cục theo diễn tiến của một hành trình ẩn dụ

Khi nào nên dùng?

Đây là một trong những cách mình thích nhất vì nó giúp cuốn sách trở nên sống động và đáng nhớ hơn. 

Cách này đặc biệt phù hợp khi bạn nhận thấy phía sau kho chất liệu của tác giả đang tồn tại một hành trình nào đó. Đó có thể là hành trình của chính tác giả, nhưng cũng có thể là hành trình mà người đọc sẽ trải qua sau khi đọc xong cuốn sách. Ở cuối hành trình ấy thường là một cái kết trọn vẹn hoặc mở ra một chân trời mới.

Cách thực hiện

Đầu tiên, hãy chọn một hình ảnh ẩn dụ đủ mạnh để làm điểm neo cho toàn bộ cuốn sách. Sau đó, xây dựng một hành trình gồm 3 đến 5 chặng dựa trên hình ảnh này. Khi đã có hành trình, việc tiếp theo là phân bố các cụm chủ đề chính vào từng chặng sao cho người đọc có cảm giác mình đang từng bước tiến về đích.

Ví dụ:

• Nếu lấy hình ảnh leo núi làm ẩn dụ, hành trình có thể gồm các chặng như chuẩn bị hành trang, bắt đầu xuất phát, vượt qua những đoạn đường khó, chinh phục đỉnh núi và nhìn lại hành trình.
• Nếu lấy hình ảnh ra khơi, bố cục có thể được chia thành chuẩn bị con thuyền, tìm hải trình, đối mặt với sóng lớn và cập bến.

Điều thú vị là dù nội dung cuốn sách nói về kinh doanh, lãnh đạo hay phát triển bản thân, người đọc vẫn có cảm giác mình đang theo dõi một câu chuyện thay vì chỉ đọc những kiến thức được liệt kê nối tiếp nhau. Đó cũng là lý do mình rất thích kết hợp cách làm này với kỹ thuật thiết kế “sợi chỉ đỏ”. Khi hai yếu tố này bổ trợ cho nhau, cuốn sách sẽ có tính liên kết rất cao và để lại nhiều ấn tượng hơn.

Hình: Pexels

Không có một công thức duy nhất

Nếu có một điều mình học được sau nhiều dự án chấp bút, thì đó là: Không có một cách thiết kế bố cục nào là tốt nhất.

Trên thực tế, mình hiếm khi chỉ sử dụng một cách duy nhất. Có những cuốn sách lấy nhu cầu của độc giả làm kim chỉ nam nhưng lại được tổ chức theo các cụm chủ đề lớn. Có những cuốn dùng framework làm trục chính nhưng từng phần lại được kể theo một hành trình ẩn dụ. Cũng có dự án kết hợp đồng thời 3 cách để tạo nên một cấu trúc mạch lạc và phù hợp với mục tiêu của cuốn sách. Vì vậy, hãy thoải mái sáng tạo khi thiết kế bố cục, đừng bó buộc mình trong bất kỳ công thức nào.

Điều quan trọng nhất vẫn là luôn đặt nhu cầu và trải nghiệm của người đọc ở vị trí trung tâm.

Khi người đọc cảm thấy mọi chương đều xuất hiện đúng lúc, mọi ý tưởng đều kết nối tự nhiên và càng đọc càng muốn đi tiếp, đó là dấu hiệu cho thấy bạn đã thiết kế được một bố cục hiệu quả.

Suy cho cùng, bố cục không phải để người chấp bút thể hiện kỹ thuật của mình. Bố cục tồn tại để giúp tác giả truyền tải thông điệp rõ ràng hơn và giúp người đọc tiếp nhận cuốn sách một cách dễ dàng hơn. Đó cũng là lý do mình luôn xem thiết kế bố cục là bước đặt nền móng. Một nền móng vững chắc chưa chắc tạo nên một cuốn sách hay, nhưng rất khó có một cuốn sách hay nếu ngay từ đầu phần móng đã không được xây đúng.

Mình là Tú Nhi.

Mình chia sẻ về nghề chấp bút, viết sách và cuộc sống của một solo expert.

Bạn có thể xem thêm các nội dung khác của mình ở Facebook cá nhân hoặc các bài khác trang blog này.

Chúc bạn một ngày tốt lành!