ChatGPT viết xong 50.000 chữ trong vòng một ngày, người chấp bút sách như mình chắc sắp hết thời.

Mình là Tú Nhi, một người làm việc tự do, chuyên chấp bút và đồng hành viết sách cho chuyên gia.

Một ngày nổi hứng, mình hỏi bé Nhím (tên của con ChatGPT của mình) rằng AI có thể viết xong một quyển sách 50.000 từ trong bao lâu. Ẻm trả lời rằng chỉ cần một ngày là xong, bao gồm cả thời gian thảo luận và làm bố cục.

Nghe có vẻ rất khả thi?

Và nghề chấp bút sách của mình thì chắc sắp “ngỏm củ tỏi”?

Từ nỗi sợ rất thật ấy, mình đã bắt đầu tự trải nghiệm làm mọi thứ với AI. Mình thảo luận với AI về dàn ý, nhờ nó viết nội dung rồi đề xuất biên tập bản thảo, thậm chí ý tưởng thiết kế mình cũng bàn với nó. 

Và sau một khoảng thời gian dài “in relationship” với bé Nhím, mình đã nhận ra một vài điều rất hay, ngay trong nghề chấp bút sách của mình:

ĐIỀU ĐẦU TIÊN MÌNH NHẬN RA LÀ: AI LÀ MỘT CỘNG SỰ ĐẮC LỰC.

Nếu bạn từng có ý tưởng dùng AI để thử viết sách, mình sẽ giơ cả hai tay để ủng hộ. Điều này cũng đang diễn ra trong thực tế: Rất nhiều tác giả tự “brainstorm” với AI về cấu trúc và tạo ra bản thảo version 1 trước khi liên hệ người chấp bút hoặc đơn vị làm sách. Ẻm tư vấn tình yêu hôn nhân gia đình còn được, chứ viết một quyển sách thì nhằm nhò gì!

Tác giả nhận được rất nhiều lợi ích từ quá trình tự làm việc với AI, đặc biệt hiểu rõ hơn điều mình thật sự muốn nói thông qua quá trình khơi gợi, phản biện, thảo luận những ý tưởng. AI lúc này như một chiếc gương soi, giúp tác giả nhìn thấy chính mình, một cách rõ ràng hơn. Nó không sống cuộc đời của tác giả, nhưng đủ kiên nhẫn để hỏi hàng chục câu “vì sao”, “còn gì nữa không”, “có ví dụ nào không”. Nhờ vậy, nhiều tác giả lần đầu tiên nhìn rõ điều mình thực sự muốn viết. Và bản thảo phiên bản đầu tiên có thể được hình thành sau chặng đường trình này.

Ảnh: pexels

ĐIỀU THỨ 2: AI CÓ THỂ LÀM TA RỐI THÊM.

AI rất hữu ích, điều này không có gì đáng để bàn cãi. Nhưng nếu không có ngọn hải đăng dẫn lối, bạn sẽ rất dễ bị lạc đường. Bé Nhím thường gợi ý cho mình hàng loạt giải pháp khi mình chỉ hỏi một câu. Chỉ riêng thời gian ngồi đọc, suy nghĩ, chọn lựa ý tưởng nào là phù hợp, ý tưởng nào không dùng được cũng tốn của mình kha khá thời gian.

Bạn sẽ rất dễ bị “chết chìm” trong một biển mênh mông những gợi ý, đề xuất, nhận xét của AI, nếu không có một chiếc phao neo giữ tâm trí mình lại. Mà phao thôi chưa đủ, bạn còn phải có kỹ năng bơi. Tương tự, trong một dự án sách, định hướng ban đầu chính là chiếc phao, còn năng lực của người chấp bút hay biên tập viên chính là kỹ năng bơi – giúp cả tác giả và người bạn đồng hành đưa ra quyết định chính xác trước vô vàn lựa chọn.

Như vậy, AI vẫn luôn là một trợ lý đắc lực, nhưng bạn, người chủ của trợ lý ấy, phải biết rất rõ mình đang ở đâu, cần gì và đích đến chỗ nào. Hơn hết, kết quả đầu ra của AI chất lượng đến mức nào cũng phụ thuộc vào độ nhạy của người gõ “prompt”.

Nếu có ý định viết sách, bạn hãy thử dành một buổi trò chuyện với AI xem sao. Mình đoán bạn sẽ trải nghiệm được ít nhất hai điều: Một là cảm thấy thú vị trước hàng loạt ý tưởng hay ho, hai là bắt đầu thấy vừa mệt vừa rối sau hai tiếng trò chuyện với nó.

Ảnh: pexels

ĐIỀU THỨ 3: VIẾT CHỮ KHÔNG PHẢI LÀ PHẦN CHIẾM NHIỀU THỜI GIAN NHẤT.

Nếu thứ làm mình mất nhiều thời gian nhất trong một dự án sách không phải là viết thì là gì? Đó là ra quyết định. Ví dụ như:

• AI đề xuất 12 cách mở bài, mình cần suy nghĩ xem chọn cái nào? Có khi không chọn được cái nào, mà phải nghĩ ra cái thứ 13.
• AI bảo nên thêm ví dụ, nhưng ví dụ nào mới hợp? Chỉ có con người mới biết.
• AI bảo nên chuyển mục này lên trên, có nên không ta? Suy tới nghĩ lui, bạn có thể quyết định giữ nguyên vị trí cũ.
• AI bảo nên bỏ đoạn này, có thật nên bỏ? Chắc là nên, nhưng lại cần thay thế bằng nội dung khác.

AI không biết đáp án nào là tốt nhất mà chỉ đưa ra vô số khả năng cho bạn lựa chọn. Mọi đánh giá và quyết định cuối cùng vẫn đến từ con người.

Ảnh: pexels

ĐIỀU THỨ 4: BẢN THẢO SÁCH ĐẦU TIÊN LUÔN ĐẦY LỖI

Tác giả phối hợp với AI có thể tạo ra một bản thảo version 1 rất có giá trị tham khảo, nhưng thường còn một khoảng cách khá xa với bản “final”. Bản thảo đầu tiên này thường gặp các lỗi sau:

• Lỗi trùng lặp nội dung.
• Lỗi phong cách, cấu trúc, cách tiếp cận giống bài “social” hơn là sách.
• Lỗi rời rạc, thiếu tính kết nối chặt chẽ giữa các phần – trên cả phạm vi lớn (cả quyển sách), lẫn phạm vi nhỏ (trong một chương).
• Đậm mùi văn AI mà một người đọc không cần quá tinh ý cũng nhận ra.
• Thiếu một giọng điệu xuyên suốt và dấu ấn cá nhân của tác giả.

Ở góc nhìn của mình, nguyên nhân dẫn đến hầu hết những lỗi này đến từ chuyện AI không giỏi lắm trong việc xử lý bản thảo dài và phức tạp như sách. Nó có thể viết từng phần nội dung ngắn khá tốt, nhưng khi ráp lại, bạn sẽ thấy lỗ hổng chi chít – thứ mà chỉ có con người mới có thể nhìn ra, sửa được hết, bằng một cách rất thủ công.  

Tóm lại, tác giả có thể dùng AI nếu thích, nhưng đừng quá kỳ vọng nó sẽ giúp cho ra thành phẩm hoàn hảo. Hãy chuẩn bị tinh thần để dành thêm rất nhiều thời gian làm việc sau đó để bản thảo dần được thành hình. 

Ảnh: pexels

ĐIỀU THỨ 5: THẾ MẠNH CỦA MÌNH CHÍNH LÀ THỨ TÁC GIẢ CẦN

Vừa may, mình khá hợp với việc thiết kế cấu trúc nội dung cho quyển sách. Mình nhận ra điều này sau rất nhiều dự án, từ chấp bút toàn phần đến chấp bút một phần hay nhận vai “kiến trúc sư bảo thảo”. Nhưng dù là thế, đôi khi mình cũng có thể mất đến 3 ngày để chỉnh sửa một chương sách 5-7 ngàn từ, trong đó:

Ngày 1: Làm bố cục hoặc tái cấu trúc tổng quan

Trong ngày đầu tiên, mình đọc bản thảo của tác giả, liệt kê ra các vấn đề và đau đầu tìm cách sắp xếp lại. Chỗ này quả thật mất rất nhiều thời gian và năng lượng. Kết quả cuối ngày là xếp xong được cấu trúc tổng quan cho chương, viết lại hoặc viết thêm các phần còn thiếu, hoặc bỏ bớt những phần dư thừa, gộp lại những phần nội dung bị trùng, trực quan hoá bằng một framework hay hình ảnh. Lúc này, xem như bản thảo đã có cái sườn tổng quan, mức độ hoàn thiện lên tới 50%.

Ngày 2 và 3: Biên tập hoặc cấu trúc chi tiết 

Dựa trên cấu trúc tổng quan của ngày đầu, hai ngày kế tiếp mình dành thời gian sửa chi tiết, nhưng vẫn thiên về cấu trúc hơn. Mức độ hoàn thiện lúc này tăng lên 80-90%.

Đôi khi, việc tái cấu trúc một bản thảo có sẵn cũng mệt không kém viết mới, thậm chí còn mệt hơn. Bạn phải tốn rất nhiều nơ-ron để suy nghĩ và đưa ra hàng loạt quyết định. Đôi khi, đây mới chính là những thứ nuốt phần lớn thời gian của mình trong một dự án sách chứ không phải là viết:

• Bỏ 2000 chữ chỗ này, thêm 3000 chữ chỗ khác
• Gộp 3 ý thành 1, thêm headline hay không
• Tách 1 chương thành 2, hoặc gom 2 chương thành 1
• Hoán đổi thứ tự giữa các phần
• Chọn framework làm điểm neo
• Chọn lựa ý tưởng hình minh hoạ 
• Quyết định đâu là ý chính
• Vân vân mây mây gió gió

Sau hai ngày này, mình sẽ không đụng tới chương đó nữa, để dành cho vòng biên tập sau. Giống như khi làm bánh, nhồi bột xong sẽ có giai đoạn cho bột nghỉ trước đi được nhồi tiếp và được nặn thành hình. Dù đã biên chi tiết rồi, nhưng mình biết chắc rằng khi đọc lại, mình sẽ nhìn ra rất nhiều chỗ chưa hoàn thiện hay lỗ hổng. Một vòng biên tập chưa bao giờ là đủ!

Đó là lý thuyết viết vậy cho dễ hiểu, trên thực tế thì thường không có sự phân định quá rạch ròi như vậy. Có chương mình chỉ nhìn một tiếng là ra cấu trúc rõ ràng, nhưng cũng có chương mình đi đi lại lại cả một buổi mới giải được bài toán tái cấu trúc. Đổi lại, sau khi xử lý xong một chương, mình cảm thấy rất thỏa mãn hài lòng với ý nghĩ: À ha, giờ thì nó đã có một bố cục phù hợp, một dòng chảy logic về nội dung khớp với trải nghiệm độc giả.

Ảnh: Pexels

Để tóm tắt lại cho bài này, mình sẽ nói rằng: AI khiến việc viết nhanh hơn, nhưng cũng khiến việc lựa chọn trở nên khó khăn hơn. Càng nhiều phương án, con người càng cần đủ kinh nghiệm để nhìn toàn cảnh, xác định đâu mới là hướng đi phù hợp nhất. 

Sau hơn một năm làm việc với AI, mình lại càng tin rằng vai trò quan trọng nhất của người chấp bút (nhất là với dòng sách dành cho chuyên gia mà mình đang theo đuổi) không chỉ là viết thay tác giả. Quan trọng hơn cả viết, mình giúp họ nhìn thấy cấu trúc ẩn sau hàng trăm ý tưởng, và cùng với tác giả đưa ra vô vàn quyết định để biến một bản nháp lộn xộn thành một tác phẩm mà họ có thể tự hào ký tên lên.

Bạn có thể để lại bình luận bên dưới hoặc kết nối thêm với mình qua Facebook cá nhân.