Thiết kế trải nghiệm đọc cho một bản thảo đã tốt bằng cách làm rõ cấu trúc, xây dựng sợi chỉ đỏ và đưa những ý tưởng hay nhất lên bề mặt.

Vừa rồi mình mới nhận được một bản thảo về lĩnh vực kinh doanh. Điều khiến mình ấn tượng không chỉ là lượng kiến thức đồ sộ, mà còn chiều sâu trong tư duy của tác giả. Nội dung được đúc kết từ nhiều năm trải nghiệm thực tế, có triết lý xuyên suốt, có công cụ ứng dụng, có ví dụ minh họa và một năng lượng rất riêng trong cách viết. Càng đọc, mình càng tin rằng đây là một cuốn sách có tiềm năng. Nhưng cũng chính lúc đó, mình tự hỏi một câu khác:

Nếu một độc giả chỉ dành năm phút lật thử cuốn sách trong nhà sách, liệu họ có nhìn thấy ngay những điều đặc biệt nhất của nó chưa?

Câu trả lời là chưa. Bản thảo không thiếu nội dung, nhưng những giá trị lớn nhất vẫn còn nằm bên dưới bề mặt. Người đọc phải đi hết một chặng đường mới dần nhận ra sự thú vị của cuốn sách. Trong khi thực tế, rất nhiều người quyết định có mua sách hay không chỉ sau vài phút xem mục lục, đọc phần mở đầu hoặc lật ngẫu nhiên vài trang. 

Mình có thể làm gì cho bản thảo này? Khi nghĩ đến câu đó, mình nhận ra bạn thảo không cần bổ sung thêm kiến thức. Điều mình cần làm là đưa những “viên kim cương” đang nằm bên trong lên đúng vị trí để chúng tỏa sáng ngay từ đầu. Nó chắc chắn cần được biên tập, nhưng không phải theo cách nhiều người vẫn nghĩ – chỉ sửa lỗi chính tả, chỉnh câu, thay từ hay viết lại những đoạn chưa mượt. Nó không cần được “cứu”, không cần phải viết lại từ đầu, nhưng điều đó không có nghĩa là nó đã sẵn sàng trở thành một cuốn sách.

Với những bản thảo đã tốt, mình (tự gọi bản thân là Book architect) không tạo ra giá trị mới, mà giúp những giá trị vốn có được nhìn thấy rõ hơn.

Sau khi “khám” qua một vòng bản thảo và xem thêm vài nội dung khác của tác giả trên Facebook của anh, mình đã làm một phương án biên tập riêng cho nó, trong đó tập trung vào 3 việc sau đây:

1. Làm rõ bản đồ mà tác giả đã có

Khi bắt đầu một dự án biên tập, điều đầu tiên mình thường nhìn không phải là câu chữ, mà là kiến trúc tổng thể của cuốn sách. Mình luôn tự hỏi: Nếu chỉ nhìn mục lục trong ba mươi giây, người đọc có hình dung được cuốn sách này sẽ dẫn họ đi theo hành trình nào không?

Đây là một câu hỏi rất quan trọng, bởi mục lục chính là cuộc gặp gỡ thứ hai giữa cuốn sách và độc giả (cuộc gặp đầu tiên nằm ở tên sách, tít phụ và thiết kế bìa). Nếu ngay ở điểm chạm quan trọng này, người đọc vẫn thấy mơ hồ, họ sẽ khó có động lực bước tiếp.

Rất nhiều bản thảo thực ra đã có một cấu trúc tốt. Chỉ là cấu trúc ấy đang nằm trong đầu tác giả chứ chưa hiện rõ với người đọc. Tác giả chia nội dung thành 15 chương, mỗi chương có rất nhiều nội dung, thành ra mục lục rất dài và thiếu trọng tâm. Khi đọc kỹ mới, người ta mới nhận ra chúng thực chất đang kể về một hành trình gồm nhiều giai đoạn rất logic. Chỉ cần nhóm các chương thành những phần lớn, đặt lại tên cho tường minh hơn, sắp xếp lại thứ tự, cân đối nội dung giữa các phần, “lôi” những thứ hay nhất lên mục lục và ẩn đi những thứ kém quan trọng, người đọc lập tức nhìn thấy “bản đồ” của cả cuốn sách.

Ảnh: pexels

2. Tìm ra “sợi chỉ đỏ” kết nối toàn bộ cuốn sách

Sau khi nhìn rõ kiến trúc tổng thể, thứ mình tìm tiếp theo là sợi chỉ đỏ của cuốn sách.

Tác giả của bản thảo kể trên có một triết lý rất rõ ràng. Trong suốt bản thảo, anh liên tục quay về cùng một tư tưởng dưới nhiều góc nhìn khác nhau. Thế nhưng, vì chưa có một mô hình tư duy để kết nối tất cả, người đọc rất khó ghi nhớ toàn bộ bức tranh. Khi đọc kỹ, mình nhận ra anh đã có mô hình ấy rồi, chỉ là chưa làm nó nổi bật lên và bao trùm toàn bộ quyển sách.

Đó là lý do mình thường đề xuất xây dựng một framework trung tâm hoặc một hình ảnh ẩn dụ xuyên suốt. Nó có thể là một sơ đồ, một hành trình hay hệ thống các điểm neo xoay quanh một thông điệp duy nhất giúp người đọc chỉ cần nhìn một lần là hiểu cuốn sách đang nói về điều gì, hay điểm khác biệt của tác phẩm này là gì. Mình vẫn hay hình dung framework giống như tấm bản đồ đặt ở cổng một khu du lịch. Trước khi bắt đầu khám phá từng địa điểm, bạn đã biết mình đang ở đâu, sẽ đi qua những chặng nào và cuối cùng sẽ đến đích ra sao. Framework trung tâm giúp người đọc hiểu nhanh hơn, nhớ lâu hơn và kể lại cho người khác dễ hơn. Hay nói ngắn gọn hơn là:

Kiến thức giúp người đọc hiểu, còn sợi chỉ đỏ (trong đó bao gồm framework) giúp họ ghi nhớ.

3. Đưa những ý tưởng hay nhất lên bề mặt

Sau khi đã nhìn rõ cấu trúc của cuốn sách và tìm được “bản đồ lớn” kết nối toàn bộ nội dung, mình thường quay trở lại đọc bản thảo thêm một lần nữa. Lần này, mình không còn đọc để hiểu nội dung, mà để tìm những câu khiến mình phải dừng lại. Hầu như bản thảo nào cũng có những đoạn như vậy: một góc nhìn rất sắc, một câu nói khiến người đọc phải gật đầu, hay một ví dụ chỉ cần đọc một lần là nhớ. Điều đáng tiếc là chúng thường xuất hiện bình đẳng với mọi đoạn văn khác, nên rất dễ bị lướt qua.

Khi tìm được, mình sẽ đánh dấu lại từng “điểm sáng” ấy trực quan hóa thành: 

• Sơ đồ
• Mô hình
• Hình minh họa
• Box kiến thức 
• Quote nổi bật. 

Mục đích chính của việc này là để những ý tưởng quan trọng được nhìn thấy ngay. Một mô hình được vẽ rõ ràng có thể giúp người đọc hiểu trong mười giây điều mà trước đó phải đọc hết hai trang giấy. Một câu nói được đặt trong box hay quote được trang trí nổi bật có thể trở thành điều người đọc nhớ lâu nhất sau khi gấp sách lại. Mình gọi đây là “thiết kế trải nghiệm đọc” – giúp người đọc tiếp nhận nó dễ dàng hơn, theo một cách thú vị hơn. 

Một ý tưởng hay chỉ thật sự phát huy giá trị khi người đọc có thể nhớ và kể lại nó.

Những “điểm neo” này không chỉ giúp trải nghiệm đọc tốt hơn mà còn trở thành chất liệu cho hoạt động truyền thông sau khi quyển sách rời khỏi nhà in. 

Ảnh: pexels

Biên tập viên hay Book architect – người thiết kế trải nghiệm đọc?

Đọc đến đây có lẽ bạn sẽ thấy mình dùng từ “kiến trúc sư” (book archietct) và biên tập viên như hai vai trò khác nhau. 

Trên thực tế, người ta thường gom chung và gọi tất cả là “biên tập viên”. Nhưng theo mình, hai vai trò này khác nhau khá rõ. Người làm 3 thao tác trên có thể được là “kiến trúc sư” hoặc người thiết kế trải nghiệm đọc. Bởi sau khi bản thảo được tái cấu trúc, nó sẽ còn được chuyển cho biên tập viên để trau chuốt lại câu từ, kiểm tra lỗi chính tả hay ngữ pháp, phát hiện những chỗ chưa logic mà cả mình và tác giả bỏ sót. Nếu liên hệ với quá trình tạo ra một tác phẩm điêu khắc, thì tác giả và book architect đã tạc xong 95% bức tượng, 5% còn lại là công việc của biên tập viên – người sẽ kiểm tra và đánh bóng nó lại lần cuối trước khi chuyển sang giai đoạn hậu kỳ (thiết kế, dàn trang, in ấn).

Một bản thảo tốt, qua tay Book architect còn mang lại trải nghiệm đọc tốt hơn. Một cuốn sách chứa nhiều kiến thức giá trị, Book architect sẽ giúp người đọc nhận ra ngay những điều giá trị nhất của nó. Bởi trong một thị trường có rất nhiều đầu sách cùng cạnh tranh sự chú ý, đôi khi yếu tố quyết định là ai làm cho giá trị ấy nổi bật hơn, trong thời gian ngắn hơn. Hay nói cách khác:

Một bản thảo tốt giống như viên kim cương còn nằm trong đá. Book architect không tạo ra viên kim cương mà giúp người đọc nhìn thấy nó càng sớm càng tốt.

Mình là Tú Nhi.

Mình chia sẻ về nghề chấp bút, viết sách và cuộc sống của một solo expert.

Bạn có thể xem thêm các nội dung khác của mình ở Facebook cá nhân hoặc các bài khác trang blog này.

Chúc bạn một ngày tốt lành!