5 cấp độ trưởng thành của một người chấp bút sách (ghostwriter) đóng gói tri thức – từ những ngày được mentor “cứu” đến khi tự làm chủ dự án.

Mình từng chia sẻ về cái duyên đưa mình đến với nghề chấp bút sách (ghostwriting), hay đồng hành viết và biên tập sách, trên trang blog này (tunhile.com). Bẵng đi một thời gian, trong một buổi sáng nhìn lại những cuốn sách đã hoàn thành và các dự án đang chạy, mình chợt nhận ra hành trình của mình có thể được phân tách rõ ràng thành 5 cấp độ (level) – từ một “tấm chiếu mới” ngơ ngác sợ hãi trước khối lượng tri thức khổng lồ của tác giả, cho đến khi có thể một mình một ngựa thong dong thực hiện bản thảo một mình.

Bài viết này không nhắm đến đối tượng độc giả cụ thể nào, chỉ đơn thuần là một sản phẩm từ sự chiêm nghiệm cá nhân. Nhưng biết đâu đấy, nếu bạn đang manh nha ý định bước chân vào con đường chấp bút dòng sách chuyên môn (đóng gói tài sản trí tuệ cho các chuyên gia, khác với dòng sách hồi ký hay tự truyện), đây có thể là tấm bản đồ nhỏ giúp bạn hình dung những gì đang đợi mình phía trước. Hoặc nếu là một chuyên gia đang ấp ủ viết sách, có thể bạn cũng sẽ tò mò muốn biết người đứng sau từng con chữ đã phải trải qua những “lò luyện” như thế nào.

Dưới đây là 5 nấc thang trên hành trình làm nghề của mình.

Level 1: được mentor kèm cặp

Ngày mới bước chân vào nghề, đối diện với dự án đầu tiên trong đời, cảm giác bao trùm lấy mình chỉ gói gọn trong hai chữ: choáng ngợp.

Trước đó, việc viết một bài blog 1000 từ hay một chuỗi bài chuyên môn ngắn có thể chẳng làm khó được mình. Nhưng đóng gói tri thức thành một cuốn sách là chuyện hoàn toàn khác. Đó là một khối lượng công việc khổng lồ (40.000 – 60.000 chữ), một cấu trúc logic chằng chịt, hàng chục giờ ghi âm phỏng vấn ngổn ngang thuật ngữ, các mô hình chưa được chuẩn hóa, và trên hết là sức nặng từ kỳ vọng của tác giả. Viết một bản thảo 50.000 chữ không giống với viết 50 bài website. Nếu xem 50 bài website là 50 viên gạch độc lập, thì cuốn sách “how-to” là một tòa nhà hoàn chỉnh, nơi các chương, các mục phải liên kết chặt chẽ và phục vụ cho một triết lý xuyên suốt.

May mắn lớn nhất cuộc đời làm nghề của mình là được chị quản lý kèm cặp 1:1 trong dự án đầu tiên. Chị theo sát mình ở tất cả các cuộc họp phỏng vấn tác giả, vừa để thị phạm cách đặt câu hỏi gợi mở, vừa đỡ đòn mỗi khi thấy mình lúng túng. Sau mỗi buổi họp, chị ngồi cùng mình xem lại từng trang bản thảo, chỉ ra chỗ này lập luận còn lỏng lẻo, chỗ kia giải thích khái niệm còn tối nghĩa. Chị cũng giúp mình tìm ý tưởng hình minh họa, thậm chí tự tay viết cả một chương. Quan trọng hơn hết, chị là người đã động viên, kéo mình lại mỗi khi thấy con nhỏ mentee sắp “bỏ của chạy lấy người”.

Đây cũng là một trong những dự án mà mình nhớ nhất, cũng như được xem là thành công nhất. Nhìn vào cuốn sách đầu tay đã xuất bản nằm ngay ngắn trên kệ, mình không chỉ nhìn thấy thành quả chữ nghĩa, mà còn thấy cả sự kiên nhẫn của người Mentor dành cho mình, và cả sự bao dung vô tình của tác giả (thời điểm đó nếu biết mình là một newbie, chắc anh cũng run lắm :D).

Tại level này, bài học lớn nhất mà mình nhận được không chỉ là phương pháp phỏng vấn, làm cấu trúc trên Xmind hay kỹ thuật gọt giũa câu chữ, mà còn là học cách không bỏ cuộc trước áp lực. Vượt qua được level 1 nghĩa là bạn đã chứng minh được mình có đủ sức bền để trụ lại với nghề.

Ảnh: unsplash

Level 2: “Song kiếm hợp bích” với đồng đội 

Sau khi đã qua giai đoạn bỡ ngỡ ban đầu, bước sang dự án thứ 3 và thứ 4, mô hình làm việc của mình thay đổi. Mình được sắp xếp phối hợp cùng một bạn biên tập viên/chấp bút khác. Chị quản lý lúc này bắt đầu “lơi tay” dần vì còn phải gánh vác nhiều dự án khác của công ty.

Đặc thù của sách đóng gói tri thức đòi hỏi hai năng lực rất rõ ràng: tư duy cấu trúc và năng lực diễn đạt. Lúc này, tụi mình phân chia vai trò dựa trên thế mạnh hoặc mong muốn học hỏi của hai bên:

• Có dự án, mình làm bố cục khung sườn, chuẩn bị câu hỏi phỏng vấn tác giả, còn bạn kia sẽ phụ trách viết bản thảo thô.
• Có dự án thì ngược lại, bạn lo phần kết nối phỏng vấn, còn mình chịu trách nhiệm “chế biến” đống nguyên liệu ngổn ngang thành câu chữ.

Cảm giác có một người đồng đội bên cạnh thực sự rất nhẹ nhõm. Khi bạn bước vào một dự án dài hơi kéo dài 4-6 tháng, việc cạn kiệt năng lượng hay bí ý tưởng xảy ra như cơm bữa. Những lúc như thế, có người san sẻ áp lực giống như đi lái xe đường dài mà có người “đổi tài”. Đứa này bận việc gia đình thì đứa kia “gánh team”. Đứa này ngồi trước màn hình trắng xóa nửa ngày nặn không ra chữ thì đứa kia nhảy vào viết phụ. Khi vào phòng họp, cả hai thay phiên nhau hỏi, vừa giúp không khí đỡ căng thẳng, vừa tránh bị sót những chi tiết đắt giá từ tác giả.

Thế nhưng, “song kiếm hợp bích” chỉ thực sự ngọt ngào khi hai người đồng điệu. Một cuốn sách được viết bởi hai người nhưng khi người đọc lật mở, nó phải là một giọng văn duy nhất – phản ánh đúng tư tưởng và phong cách của tác giả. Nếu đồng đội hơi non, không nỗ lực đủ, hay đơn giản là không hợp, thì việc phối hợp còn mệt mỏi hơn làm một mình. Dù vậy, thú thật là ở thời điểm đó, nếu bảo tự ôm trọn một cuốn sách chuyên môn từ A đến Z mà không có ai song hành, mình vẫn chưa đủ tự tin.

Ảnh: unsplash

Level 3: phụ trách chính, nhưng vẫn còn “lưới an toàn”

Lên đến level này, mình không còn đồng đội để cùng chia việc như trước nữa. Mình chính thức trở thành người phụ trách chính của dự án. Tuy nhiên, người quản lý vẫn sẽ đồng hành cùng mình trong tất cả các buổi họp phỏng vấn. Đối với dòng sách “how-to”, tác giả thường là những người có vị thế xã hội cao hoặc có thâm niên chuyên môn dày dặn. Khi một người chấp bút ngồi đối diện với một chuyên gia đầu ngành, cảm giác e dè là điều khó tránh khỏi. Mình vẫn là người dẫn dắt chính buổi trò chuyện, đặt câu hỏi đào sâu về mô hình và “case study”, nhưng sự hiện diện của chị quản lý trong phòng họp giống như một chiếc “lưới an toàn” vô hình. Mỗi khi cuộc đối thoại có nguy cơ đi chệch hướng, chị sẽ nhẹ nhàng lên tiếng để kéo cuộc trò chuyện về đúng trọng tâm.

Đến giai đoạn viết, chị không còn sửa từng câu từng chữ như lúc mình còn ở level 1, mà chỉ đứng ở góc độ tổng quan để phản biện. Cấu trúc các chương đã đủ tính ứng dụng chưa, các bước hướng dẫn người đọc có bị thiếu mắt xích nào không, hình thức trình bày đã thân thiện với độc giả mục tiêu chưa.

Level 3 là một bước đệm tâm lý cực kỳ quan trọng. Bạn là người chịu trách nhiệm chính về chất lượng cuốn sách, nhưng bạn an tâm vì biết rằng sau lưng mình vẫn có một điểm tựa chuyên môn vững vàng. Qua từng dự án ở level này, khi sự can thiệp của người quản lý ngày càng ít đi, cũng là lúc đôi chân của mình dần cứng cáp để chuẩn bị cho những bước đi dài hơn.

Ảnh: unsplash

Level 4: trở thành “người kèm cặp” cho người khác

Đến một ngày, vai trò của mình đảo chiều. Thay vì là người được nắm tay chỉ việc, mình trở thành người đưa tay ra để dẫn dắt người khác.

Ở level này, quản lý dự án vẫn theo dõi tiến độ chung, nhưng trong chuyên môn, mình sẽ trực tiếp đồng hành cùng một bạn newbie chân ướt chân ráo vào nghề, hoặc một bạn cộng tác viên bên ngoài có kinh nghiệm viết lách tự do nhưng chưa từng làm việc theo quy trình của công ty, thậm chí còn chưa từng thực hiện dự án sách nào.

Thoạt nhìn, level 4 có vẻ hơi giống level 2 vì cũng là hai người cùng làm, nhưng bản chất thì khác hoàn toàn. Ở level 2, hai người phối hợp ngang hàng để “cùng gánh” công việc; còn ở level 4, bạn không chỉ làm phần việc của mình, mà còn phải chịu trách nhiệm về sản phẩm của người kia. Bạn phải học cách đọc bản thảo của người khác dưới con mắt khắt khe nhưng phản hồi bằng sự kiên nhẫn. Nếu ở level 2, mình phối hợp với những đồng nghiệp “full-time” – những người hiểu chung một ngôn ngữ làm việc và có độ cam kết tuyệt đối – thì ở level 4, việc làm việc cùng các bạn CTV bên ngoài đem lại những bài học mới về quản trị con người, có thể bao gồm việc xử lý sự lệch nhịp về thời gian và phong cách cá nhân khác biệt.

Người ta thường bảo: “Cách tốt nhất để học một điều gì đó là dạy lại cho người khác”. Khi phải giải thích cho bạn đồng hành hiểu tại sao mô hình này cần vẽ lại sơ đồ, tại sao phương pháp kia cần bổ sung ví dụ thực tế, chính bản thân mình buộc phải hệ thống hóa lại toàn bộ những thứ trước đây mình chỉ làm theo bản năng. Nó đặt nền móng rất tốt cho kỹ năng đào tạo và quản lý dự án sau này.

Ảnh: unsplash

Level 5: “một mình một cõi” 

Lên đến cấp độ này, bạn chính thức “ra riêng”. Không còn người quản lý ngồi cạnh trong các buổi phỏng vấn để bọc lót. Không có đồng đội nào để chia đôi lượng công việc cần làm. Chỉ còn lại duy nhất một mình bạn ngồi đối thoại với tác giả, rồi sau đó vẫn một mình bạn ngồi đối diện với màn hình máy tính.

Quản lý dự án lúc này dĩ nhiên vẫn tồn tại, nhưng vai trò chủ yếu xoay quanh các thủ tục hành chính, hợp đồng, nhắc nhở tiến độ “vòng ngoài”, còn về phần linh hồn của cuốn sách hoàn toàn nằm trọn trong tay bạn.

Thú thật, những ngày tháng “tự kỷ” một mình một cõi này không hề dễ chịu. Mọi áp lực, mọi sự bế tắc, những khúc mắc khi không biết nên cấu trúc chương này theo hướng nào… đều chỉ có một mình bạn tự tìm cách giải quyết. Chính trong sự cô độc đó, mức tự tin của một người làm nghề lại tăng lên mạnh mẽ. Bởi vì khi nhận ra mình không còn bất kỳ chiếc phao cứu sinh nào để bấu víu, bạn buộc phải tin vào trực giác, kinh nghiệm và năng lực hệ thống hóa của chính mình. Khi hoàn thành một cuốn sách tri thức dày dặn, được tác giả gật đầu tâm đắc và độc giả ứng dụng hiệu quả, bạn sẽ thấy mình đã bước sang một ngưỡng cửa hoàn toàn khác. 

Ảnh: unsplash

Hai cách nhìn về 5 level đồng hành viết sách

Nhìn lại hành trình 5 cấp độ kể trên, mình thấy chúng có thể được hiểu theo hai góc nhìn rất thú vị:

Góc nhìn 1: Thước đo sự trưởng thành 

Nếu nhìn theo chiều dọc, đây đích thị là con đường tiến hóa tự nhiên của một người làm nghề. Bắt đầu bằng việc được dẫn dắt (level 1), tiến tới hợp tác song hành (level 2), thử sức làm chủ độc lập nhưng có hậu thuẫn (level 3), nâng cấp lên hướng dẫn và truyền đạt (level 4), và cuối cùng là hoàn toàn tự chủ (level 5). Có thể người khác không đi theo lộ trình giống như mình, nhưng chắc chắn cũng sẽ có sự phân cấp level theo một hướng nào đó tương tự.

Góc nhìn 2: Những “chế độ làm việc” khác nhau 

Nếu nhìn theo chiều ngang, 5 cấp độ này không hề có chuyện cái nào cao quý hay xịn hơn cái nào. Chúng đơn giản là 5 mô hình phối hợp công việc, và một người chấp bút có kinh nghiệm hoàn toàn có thể linh hoạt lựa chọn tùy theo hoàn cảnh thực tế:

• Khi muốn rèn luyện bản lĩnh, tập trung cao độ và làm chủ dự án, mình chọn level 5.
• Khi quá bận rộn hoặc dự án có khối lượng dữ liệu quá lớn, tiến độ gấp, mình chọn level 2 để có người cùng san sẻ.
• Khi muốn rèn luyện kỹ năng hướng dẫn nghề cho người khác, mình chọn level 4.

Đến giờ, mình không còn quá bận tâm xem bản thân đang ở “level” nào nữa. Tùy dự án, tùy giai đoạn cuộc sống mà mình chọn cách nhập cuộc cho phù hợp. Khi thì mình thích một mình một cõi, lúc lại hào hứng bắt tay cùng đồng đội hay lùi lại một bước để hỗ trợ người mới. Nghề viết sách dạy mình sự kiên nhẫn với con chữ, và hơn hết là kiên nhẫn với chính sự trưởng thành của bản thân.

Còn bạn, trên con đường chuyên môn của mình, bạn thấy mình đang dừng chân ở nấc thang nào rồi?

Mình là Tú Nhi.

Mình chia sẻ về nghề chấp bút, viết sách và cuộc sống của một solo expert.

Bạn có thể xem thêm các nội dung khác của mình ở Facebook cá nhân hoặc các bài khác trang blog này.

Chúc bạn một ngày tốt lành!