Nói đến việc viết sách, người ta thường nghĩ chỉ có hai kịch bản: Hoặc tác giả tự viết hoàn toàn, hoặc thuê người khác viết hoàn toàn. Đây là một trong những hiểu lầm phổ biến, nhất là với dòng sách phi hư cấu (non-fiction).

Trên thực tế còn có một mô hình “hybrid” (lai giữa hai thứ trên) mà mình gặp ngày càng nhiều trong các dự án gần đây: Tác giả là người trực tiếp viết, người đồng hành đóng một vai trò khác: xây dựng cấu trúc, phản biện nội dung và duy trì tiến độ.

Câu hỏi được đặt ra lúc này là:

• Nếu tác giả đã tự viết thì cần mình để làm gì?
• Phương án tác giả tự viết phù hợp (và không phù hợp) trong bối cảnh nào?
• Quy trình làm việc có thay đổi thế nào nếu tác giả tự viết?

Mình viết bài này nhằm mục đích trả lời cho 3 câu hỏi trên, trước hết là cho chính mình, sau đó là cho những người có quan tâm.

Ưu nhược điểm của phương án tác giả tự viết

Trước hết, chúng ta cần hiểu rằng: Không có một giải pháp nào là hoàn hảo, được cái này thì mất cái kia, và cũng không có giải pháp nào dùng được cho mọi hoàn cảnh. 

Khi tác giả tự viết, điểm cộng rất dễ nhìn thấy là:

• Bản thảo giữ được giọng văn nguyên bản.
• Nội dung phản ánh tư duy của tác giả một cách chính xác hơn. 
• Tác giả được trải nghiệm gần như trọn vẹn hành trình viết sách.
• Mức độ sở hữu và gắn bó với quyển sách thường cao hơn.

Song song với các điểm cộng đó, tác giả và dự án nói chung sẽ đối mặt với một số thách thức như:

• Tác giả dễ mắc kẹt khi cấu trúc nội dung.
• Tác giả khó nhìn thấy điểm mù của chính mình.
• Tác giả cũng dễ sa đà vào viết chữ mà quên trải nghiệm người đọc.
• Quá trình chỉnh sửa thường kéo dài hơn dự kiến.

Để hỗ trợ tác giả vượt qua được các thách thức trên, người đồng hành xuất hiện, trở thành mảnh ghép còn lại, cùng “song kiếm hợp bích” với tác giả để tạo ra một bản thảo hoàn chỉnh.

Ảnh: pexels 

Vậy, khi nào tác giả nên tự viết?

Khi gặp một tác giả có khả năng viết tốt, hoặc sẵn sàng dành thời gian để viết, mình luôn khuyến khích họ tự viết. Tất nhiên, họ cần hiểu ưu nhược điểm của phương án này và nắm rõ quy trình phối hợp cũng như vai trò của hai bên.

Ngược lại, với các tác giả quá bận, không có thời gian viết, muốn tập trung hoàn toàn vào chuyên môn và muốn tiết kiệm thời gian, mình sẽ nghiêng về phương án còn lại: Mình tự viết trên bố cục đã thảo luận và thống nhất, sau đó tác giả sẽ tham gia góp ý và biên tập.

Ngoài ra, còn có phương án thứ ba là cả hai cùng viết. Mình sẽ để tác giả tự viết những phần nội dung cần nhiều cảm xúc, chẳng hạn như các đoạn kể chuyện, mô tả cảm xúc hay, lời mở đầu, lời kết và lời cảm ơn. Còn người đồng hành là mình sẽ chịu trách nhiệm viết các phần liên quan đến lý thuyết chung nhiều hơn. Sự phân chia này sẽ giúp cả hai đi nhanh hơn, hiệu quả hơn, và tất nhiên cũng cần sự phối hợp nhịp nhàng hơn.

Trong một số tình huống tác giả thấy khó bắt đầu dù đã có dàn ý, mình cũng sẽ là người viết “demo” trước. Phần nội dung mình viết nếu chưa hợp với ý tác giả cũng đóng vai trò giúp họ dễ nhìn ra điều gì họ thích, điều gì họ không thích, điều gì là phù hợp và điều gì là không. Lúc này, tác giả có thể bỏ hẳn phần mình đã viết để viết mới hoàn toàn. Viết rồi xoá, viết đi viết lại cho tới khi chạm được “mạch ngầm” là điều bình thường trong quá trình thực hiện. Và vì vậy, mình xem đây là một thử nghiệm hiệu quả hơn là thất bại. 

Vì sao tác giả viết tốt vẫn cần người đồng hành?

Bạn có thể nghĩ rằng kỹ năng viết là tất cả, nhưng sự thật không phải như vậy.

Rất nhiều người viết rất tốt với các bài ngắn trên mạng xã hội, hoặc bài dài trung bình như báo chí hay website, nhưng khi bắt tay vào một bản thảo dài 40.000 đến 60.000 chữ, những khó khăn bắt đầu xuất hiện:

• Nên bắt đầu từ đâu?
• Ý nào nên giữ, ý nào nên bỏ?
• Ý nào nên thêm, ý nào nên bớt?
• Có nội dung nào bị trùng nhau không?
• Người đọc có theo kịp không?

Ngoài ra, còn rất nhiều bối rối khác mà tác giả sẽ đối mặt khi chính thức bước vào hành trình viết sách. Lúc này vấn đề không còn chỉ là kỹ năng viết mà còn có kỹ năng làm bố cục, thiết kế trải nghiệm độc giả, kỹ năng biên tập sâu và cả kỹ năng quản lý dự án. Và đó là lý do tác giả cần người đồng hành. 

Người đồng hành thực sự giúp gì?

Bên dưới mình không liệt kê các tác vụ chi tiết thường làm, mà gọi tên các giá trị mà mình, trong vai trò đồng hành, có thể đóng góp vào dự án

1. Mình giúp tác giả nhìn thấy cấu trúc.

Có rất nhiều phương án làm bố cục, nhiều hướng tiếp cận khả thi khiến tác giả bối rối khi đưa ra lựa chọn. Mình sẽ giúp họ biến một “nùi” chất liệu thường-là-lộn-xộn thành một hệ thống logic.

2. Mình đại diện cho góc nhìn người đọc. 

Các tác giả của mình, đặc biệt là các anh chị là giảng viên hoặc quen với với việc viết nội dung chuyên môn dành cho người trong nghề, thường cảm thấy khó biến kiến thức chuyên môn/hàn lâm thành ngôn ngữ đời thường dễ hiểu, phù hợp với độc giả đại chúng. 

Và khi đó, một người đồng hành như mình, vốn không có nền tảng kiến thức chuyên môn, lại có thể nhìn kho kiến thức ấy dưới góc độ của một người bình thường/ngoại đạo, và vì vậy mà biết cần trình bày thế nào để độc giả dễ tiếp thu và thấy thú vị.

3. Mình giúp biến một file toàn chữ thành sách.

Sách không chỉ có chữ mà còn có bảng biểu, hình ảnh minh hoạ, bài tập thực hành, các câu trích dẫn và các ô tóm tắt thông tin. Khi viết hay xử lý bản thảo sẵn có, mình đồng thời cũng hình dung bạn thiết kế sẽ dàn trang thế nào, nhằm bố trí các điểm dừng phù hợp. 

Ảnh: Pexels

Quy trình làm việc với tác giả tự viết bản thảo có khác?

“Không ai tắm hai lần trên một dòng sông”.

Không có dự án nào giống dự án nào, vì không có tác giả nào giống tác giả nào. Chính vì điều này khiến cho công việc của mình hiếm khi nào có sự lặp lại nhàm chán. Đó vừa là chỗ thú vị, nhưng đồng thời cũng là thách thức. 

Quy trình chấp bút và làm việc với tác giả nói chung đều có sẵn để tham khảo. Thậm chí có lẽ, mình đã quen với quy trình tới mức có thể tăng mức độ linh hoạt khi áp dụng, nhằm để “đo ni đóng giày” cho từng tác giả. Kết quả là, một số quy trình con được sinh ra sau mỗi dự án, nhờ thế quá trình tích lũy kinh nghiệm của mình cũng trở nên có chủ đích hơn, chủ động hơn.

Như trong bài viết 5 giai đoạn chấp bút một quyển sách, mình đã chia ra các chặng chính tại đây.

Trong đó, giai đoạn 1, 2, 4, 5 là giống nhau, chỉ có giai đoạn 3 (viết bản thảo) là có khác biệt lớn nhất khi tác giả tham gia vào quá trình viết bản thảo. Trong giai đoạn này, mình sẽ chia thành 3 vòng:

⇒ VÒNG 1. TÁC GIẢ VIẾT

Cụ thể, tác giả sẽ viết theo bố cục đã thống nhất theo tiêu chí viết thật, viết đủ, chưa cần quá hoàn hảo, thậm chí càng thật càng thô càng tốt.

⇒ VÒNG 2. NGƯỜI ĐỒNG HÀNH BIÊN TẬP SÂU

Dựa trên nội dung tác giả đã viết ở vòng 1, mình sẽ cấu trúc lại, loại bỏ điểm trùng lặp, đề xuất mở rộng và trực quan hóa nội dung.

⇒ VÒNG 3. BIÊN TẬP CHI TIẾT

Ở vòng này, mình và tác giả sẽ cùng tinh chỉnh câu chữ, cách diễn đạt, tính mạch lạc. Thông thường, biên tập viên beta có thể bắt đầu xuất hiện ở vòng này để góp ý thêm, hoặc/và tham gia cùng biên tập. Sau một khoảng thời gian dài đắm mình trong bản thảo, mình và tác giả có thể bắt đầu thấm mệt và có những điểm mù, cần người thứ ba đọc lại dưới con mắt khách quan hơn.

Bạn thấy đó, tác giả hoàn toàn có thể tự viết nên quyển sách của chính họ. Không phải tác giả nào cũng cần người chấp bút, nhưng tác giả có thể rất cần một đồng đội trên hành trình dài hơi này. Một cuốn sách không chỉ được tạo nên từ câu chữ. Nó còn được tạo nên từ cấu trúc, góc nhìn, sự phản biện và rất nhiều quyết định quan trọng phía sau bản thảo. Và đôi khi, đóng góp lớn nhất của người đồng hành không hẳn nằm ở những dòng chữ được viết ra, mà nằm ở việc giúp cuốn sách tìm được hình hài của nó.